Từ tiếp nhận đến dẫn dắt: Hành trình phát triển khoa học công nghệ của Trung Quốc

Quá trình biến đổi của Trung Quốc trong lĩnh vực khoa học và công nghệ không chỉ là sự tăng trưởng về số lượng công trình hay bằng sáng chế. Đó là câu chuyện về cách một quốc gia tận dụng quan hệ quốc tế, chính sách trong nước và chiến lược nhân lực để chuyển từ vị thế học hỏi sang vị thế cạnh tranh, thậm chí dẫn đầu trong nhiều ngành then chốt.

Bắt đầu bằng hợp tác quốc tế và chuyển giao công nghệ

Những mối quan hệ công nghệ với các đối tác nước ngoài đóng vai trò nền tảng. Từ thập kỷ trước, hợp tác với những công ty nước ngoài đã giúp Trung Quốc tiếp nhận công nghệ phức tạp, thiết bị và quy trình sản xuất. Một ví dụ minh họa là nhà máy điện hạt nhân Daya Bay, nơi sử dụng lò phản ứng kiểu nước áp lực do một công ty Pháp cung cấp, minh chứng cho việc kỹ thuật ngoại nhập được triển khai trên quy mô công nghiệp.

Lò phản ứng hạt nhân tại nhà máy điện Daya Bay, Trung Quốc được xây dựng nhờ quá trình chuyển giao công nghệ với công ty Framatome, Pháp (Ảnh: Berkeley Labs New Center).

Bên cạnh đó, hợp tác công nghiệp trong các ngành như hàng không dân dụng cũng giúp kỹ năng, tiêu chuẩn và kinh nghiệm vận hành được chuyển giao. Khi nắm vững các bước kỹ thuật, lực lượng nghiên cứu và doanh nghiệp nội địa bắt đầu tinh chỉnh, sao chép và dần phát triển các giải pháp riêng phù hợp với thị trường trong nước.

Vai trò của chính sách nhà nước và các vùng kinh tế đặc thù

Chính sách công nghiệp và cơ chế ưu đãi đã tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp công nghệ phát triển. Việc xây dựng các vùng kinh tế đặc biệt đóng góp quan trọng vào việc tập trung nguồn lực, thu hút nhân tài và thúc đẩy hoạt động nghiên cứu – phát triển trong nước.

Đặc khu kinh tế Thâm Quyến (Trung Quốc).

Sự kết hợp giữa chính sách, vốn và lợi thế quy mô thị trường đã tạo điều kiện để các công ty nội địa mở rộng năng lực sản xuất và đầu tư vào nghiên cứu. Những doanh nghiệp này không chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa mà còn cạnh tranh quyết liệt trên thị trường toàn cầu.

Bằng sáng chế, đầu tư và vị thế cạnh tranh trong công nghệ then chốt

Số lượng hồ sơ bằng sáng chế và mức chi tiêu cho khoa học – công nghệ là chỉ báo quan trọng cho thấy mức độ cam kết. Các báo cáo chuyên ngành cho thấy Trung Quốc dẫn đầu ở nhiều mảng công nghệ quan trọng, đặc biệt là trong các lĩnh vực truyền thông tần số, pin cho ôtô điện, vật liệu mới và năng lượng sạch.

Theo một nguồn phân tích về cạnh tranh công nghệ toàn cầu, Trung Quốc được cho là vượt Hoa Kỳ trong 37/44 công nghệ được coi là chiến lược, và có tiềm năng nắm giữ vị trí thống trị ở một số nhóm ngành.

Tác động lên công ty nước ngoài và thị trường toàn cầu

Sự trỗi dậy của doanh nghiệp Trung Quốc khiến các đối thủ phương Tây phải điều chỉnh chiến lược. Trong một số ngành như năng lượng gió, đường sắt và hàng không, công ty nội địa đã tăng khả năng cạnh tranh sau khi tiếp thu công nghệ, dẫn đến áp lực giảm thị phần của nhà cung cấp nước ngoài.

Một ví dụ khác là thị trường phương tiện chạy điện: trong giai đoạn gần đây, Trung Quốc chiếm phần lớn sản lượng và tiêu thụ toàn cầu, tạo nên chuỗi cung ứng và lợi thế về quy mô mà nhiều đối thủ khó bắt kịp trong ngắn hạn.

Cơ sở nghiên cứu, con người và nguồn lực khoa học

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng nghiên cứu và tuyển dụng chuyên gia là phần không thể tách rời của chiến lược. Hệ thống viện nghiên cứu và trường đại học Trung Quốc mở rộng nhanh, với một số tổ chức nghiên cứu có quy mô lớn trên thế giới. Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) – một trong những tổ chức hàng đầu – có quy mô nhân lực đáng kể so với nhiều tổ chức quốc tế tương đương.

Thông tin công bố cho thấy chi tiêu cho khoa học và công nghệ của Trung Quốc vào mức gần 5 tỷ đô la, trong khi một số tổ chức nghiên cứu lớn của nước ngoài có ngân sách thấp hơn ở một số khoản mục. Đồng thời, số lượng nhà nghiên cứu Trung Quốc xuất hiện trong các bảng xếp hạng quốc tế về ảnh hưởng học thuật tăng nhanh: hàng trăm đến hàng nghìn nhà khoa học được xếp trong các nhóm top toàn cầu, cho thấy năng lực nghiên cứu đang được khẳng định.

Từ tích hợp nhân lực toàn cầu đến tạo dựng lực lượng nội sinh

Một chiến lược then chốt là thu hút nhân tài và phát triển đội ngũ trong nước. Trung Quốc từng dựa vào nguồn nhân lực đào tạo ở nước ngoài nhưng đồng thời xây dựng cơ chế để hấp dẫn các nhà khoa học hàng đầu trở về làm việc, kết hợp với việc đào tạo nội bộ nhằm tạo nên thế hệ nghiên cứu mới có năng lực cạnh tranh quốc tế.

Những lĩnh vực nổi bật: điện tử, 5G, ôtô điện và hàng không

Các ngành công nghệ mà Trung Quốc ưu tiên bao gồm viễn thông, bán dẫn, lưu trữ năng lượng và vật liệu tiên tiến. Trong viễn thông, năng lực về mạng di động thế hệ mới là một điểm mạnh. Trong lĩnh vực ôtô điện, chuỗi cung ứng từ pin tới sản xuất hoàn thiện giúp doanh nghiệp Trung Quốc chiếm ưu thế về giá và quy mô sản xuất.

Hàng không thương mại cũng là lĩnh vực được chú ý: sau quá trình hợp tác quốc tế, Trung Quốc phát triển được mẫu máy bay thương mại riêng, thể hiện năng lực gia tăng về công nghiệp hóa công nghệ cao.

Sau khi hợp tác chuyển giao công nghệ với hãng hàng không Airbus, Trung Quốc giờ đây đã có những mẫu máy bay thương mại của riêng mình. (Ảnh: Aviation Week).

Không chỉ là số lượng: chất lượng nghiên cứu đang lên

Thay vì chỉ tập trung mở rộng quy mô, các tổ chức nghiên cứu và trường đại học Trung Quốc hiện được ghi nhận cả về chất lượng công bố khoa học. Các bảng xếp hạng quốc tế cho thấy một số cơ sở nghiên cứu của Trung Quốc lọt vào nhóm dẫn đầu về ảnh hưởng khoa học, chứng tỏ sự tiến bộ không chỉ ở mặt lượng mà còn ở ảnh hưởng học thuật.

Hệ quả toàn cầu và bài toán phía trước

Sự lớn mạnh về khoa học và công nghệ của Trung Quốc đồng thời tạo ra thách thức cho cấu trúc cạnh tranh toàn cầu: doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu nước ngoài phải thích ứng với một đối thủ có năng lực sản xuất, đổi mới và thị trường nội địa lớn. Đồng thời, con đường trước mắt đặt ra những câu hỏi về cân bằng cạnh tranh, an ninh công nghệ và cách thức hợp tác quốc tế trong tương lai.

Những điểm cần ghi nhớ

• Con đường phát triển bắt đầu từ tiếp nhận công nghệ bên ngoài, sau đó nội địa hóa và cuối cùng là đổi mới độc lập.
• Chính sách nhà nước, vùng kinh tế đặc thù và đầu tư cơ sở hạ tầng là các nhân tố nền tảng.
• Trung Quốc hiện dẫn đầu hoặc giữ vị thế mạnh ở nhiều công nghệ chiến lược, đồng thời tạo áp lực cạnh tranh lên các doanh nghiệp phương Tây.
• Khả năng thu hút nhân tài và nâng cao năng lực nghiên cứu là yếu tố quyết định cho bước tiến tiếp theo.

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao chuyển giao công nghệ lại quan trọng trong giai đoạn đầu?

Chuyển giao giúp tiếp nhận kỹ thuật, quy trình vận hành và tiêu chuẩn, rút ngắn thời gian để doanh nghiệp nội địa đạt được năng lực sản xuất công nghiệp ở quy mô lớn.

Trung Quốc mạnh ở những lĩnh vực công nghệ nào?

Theo các phân tích chuyên ngành, nước này dẫn đầu hoặc có vị thế mạnh trong nhiều nhóm công nghệ như viễn thông tần số, pin cho ôtô điện, vật liệu mới và một số ngành năng lượng sạch.

Làm thế nào Trung Quốc xây dựng lực lượng nghiên cứu mạnh?

Bằng cách đầu tư cơ sở vật chất, thu hút chuyên gia, phát triển đào tạo trong nước và khuyến khích các nhà khoa học trở về từ nước ngoài để tăng năng lực nội sinh.

Khám phá công dụng, rủi ro và khung quản lý về Ketamin

Nếu bạn quan tâm đến khía cạnh y tế và rủi ro từ những hợp chất có hai mặt giữa công dụng lâm sàng và khả năng lạm dụng, bài viết Khám phá công dụng, rủi ro và khung quản lý về Ketamin cung cấp phân tích về dạng tồn tại, tác dụng và khung pháp lý liên quan tại Việt Nam.

Đối với những người muốn hiểu các phát hiện khoa học về hệ sinh thái chưa từng tiếp xúc ánh sáng hàng trăm nghìn năm, bạn có thể đọc thêm tại vùng đáy biển Nam Cực vừa lộ ra sau 120.000 năm để nắm các khám phá và cơ hội nghiên cứu mới.

Nếu tò mò về các bộ sưu tập xe siêu hiếm và câu chuyện đằng sau những mẫu ôtô ít được công chúng biết đến, hãy khám phá bài viết những chiếc xe hiếm trong bộ sưu tập Sultan Brunei để tìm hiểu chi tiết lịch sử và lý do các mẫu xe ấy trở nên bí ẩn.