Giải mã hệ thống đặt tên cho bão: ai quyết định, luật chơi và những trường hợp đặc biệt

Khi một xoáy thuận nhiệt đới hình thành, việc gọi nó bằng tên riêng thay vì dãy số hay tọa độ giúp cả người dân lẫn giới truyền thông nhận diện nhanh hơn—nhưng ai đặt tên, theo nguyên tắc nào và vì sao có sự khác biệt giữa các vùng biển?

Lịch sử ngắn gọn: từ số hiệu tới tên riêng

Hệ thống gọi tên cho cơn bão không xuất hiện một sớm một chiều. Từ giữa thế kỷ 20, cách gọi bằng tên dần thay thế phương pháp dùng ký hiệu và kinh độ-vĩ độ vì tính dễ nhớ. Theo chuỗi thay đổi được áp dụng trong lịch sử, trước thập niên 1950 bão thường được ghi nhận dưới dạng số hoặc ký hiệu; sau đó con người bắt đầu dùng tên riêng để truyền tải cảnh báo hiệu quả hơn.

Các bước tiến quan trọng bao gồm việc sử dụng tên nữ để đặt cho bão (áp dụng rộng rãi vào đầu thập niên 1950) và sau này bổ sung tên nam, tạo thành danh sách xen kẽ giữa tên nam và nữ. Những đổi thay này phản ánh nhu cầu chuẩn hóa và làm cho thông tin cảnh báo đi vào cộng đồng dễ dàng hơn.

Ai xây dựng danh sách tên và quy trình phê duyệt?

Nguyên tắc cơ bản là các Cơ quan Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NMHSs) của từng nước đề xuất tên. Những danh sách do các cơ quan liên quan xem xét và phê duyệt trong các phiên họp định kỳ—một lần mỗi năm hoặc hai năm một lần—trước khi đưa vào sử dụng chính thức.

Ở quy mô khu vực, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và các trung tâm khu vực thực hiện vai trò điều phối, giúp đảm bảo tên được sử dụng nhất quán giữa các quốc gia tham gia.

Quy tắc đặt tên theo khu vực: một số điểm cần biết

Các quy tắc không hoàn toàn giống nhau ở mọi vùng biển. Ở Đại Tây Dương, có một bộ danh sách gồm 21 tên dùng cho mùa bão; sáu danh sách này luân phiên sử dụng qua các năm. Một điểm đáng chú ý là danh sách cho khu vực này không bao gồm các chữ cái Q, U, X, Y và Z.

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Ở Bắc Ấn Độ Dương, từ năm 2020 một hệ thống mới được áp dụng: tên bão được liệt kê theo thứ tự bảng chữ cái, theo từng quốc gia và sử dụng tên trung tính. Riêng khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông lại có bộ tên đặc trưng: nhiều tên lấy cảm hứng từ địa danh, động vật hoặc thực vật, do các quốc gia trong khu vực đề xuất và chia thành các danh sách xoay vòng.

Vai trò của Trung tâm Khí tượng và trách nhiệm đặt tên

Tại Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) là một trong sáu trung tâm chuyên ngành khu vực thuộc WMO chịu trách nhiệm dự báo, cảnh báo và đặt tên cho các xoáy thuận hoạt động trên khu vực này. Danh sách tên cho vùng này được hình thành từ đóng góp của nhiều quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, Campuchia… tạo thành một bộ tên chung để sử dụng luân phiên.

Tên quốc gia và ví dụ của Việt Nam

Một số tên quốc tế được đăng ký liên quan đến Việt Nam, bao gồm các tên như Sơn Tinh, Cỏ May, Ba Vì, Côn Sơn, Sơn Ca, Trà Mi, Hạ Long, Vàm Cỏ, Sông Đà, Sao La. Những cái tên này nằm trong cơ sở dữ liệu dùng để gán cho các cơn bão khi đến lượt xuất hiện theo trình tự đã được thống nhất.

Trường hợp đặc thù: hệ thống tên riêng của Philippines

Philippines áp dụng danh sách tên riêng do cơ quan quản lý khí tượng nước này (PAGASA) quản lý cho khu vực họ theo dõi (Philippine Area of Responsibility – PAR). Danh sách của PAGASA gồm 25 tên; khi một xoáy thuận nhiệt đới đi vào khu vực PAR, nó sẽ được gán tên theo danh sách nội địa. Ví dụ, cơn bão Neoguri khi vào vùng này đã được gọi là Florita.

Nếu trong một năm danh sách chính bị dùng hết, sẽ dùng một danh sách bổ sung gồm 10 tên đã được chuẩn bị trước mùa bão.

Khi nào một cơn bão được đặt tên và tái sử dụng tên?

Chỉ các xoáy thuận nhiệt đới đạt cấp bão trở lên mới được gán tên theo danh sách. Tên gọi sẽ được lấy tuần tự từ danh sách; nếu tên cuối cùng của năm là Cimaron thì cơn bão đầu năm sau sẽ mang tên tiếp theo trong chuỗi, ví dụ Jebi theo trình tự.

Danh sách tên thường được tái sử dụng sau mỗi 6 năm; ví dụ một danh sách dùng cho 2019 sẽ được dùng lại vào năm 2025, tương tự danh sách năm 2023 sẽ tái sử dụng vào năm 2029.

Việc loại bỏ tên: khi nào và vì sao

Một tên có thể bị đề nghị loại khỏi danh sách nếu cơn bão mang tên đó gây thiệt hại lớn về người và tài sản. Trong các phiên họp liên quan, các quốc gia thành viên sẽ bỏ phiếu để quyết định việc này nhằm tránh gợi lại ký ức đau buồn trong cộng đồng.

Các ví dụ lịch sử về việc loại tên gồm Haiyan (Philippines, 2013), Sandy (Mỹ, 2012), Katrina (Mỹ, 2005), Mitch (Honduras, 1998) và Tracy (Darwin, 1974). Bên cạnh đó, các quốc gia cũng có thể yêu cầu loại tên do nước khác đề cử nếu cảm thấy tên không phù hợp; từng có trường hợp Việt Nam đề nghị loại tên Chanchu và Hàn Quốc đề nghị loại Saomai vì những hậu quả nghiêm trọng mà các cơn bão này gây ra.

Phân loại cường độ liên quan đến đặt tên

Theo tiêu chí do các cơ quan chuyên môn sử dụng, một xoáy thuận nhiệt đới ở tây bắc Thái Bình Dương được xem là bão khi sức gió nằm trong khoảng 73-148 km/h. Nếu sức gió đạt hoặc vượt 149 km/h, hệ thống phân loại của Joint Typhoon Warning Center (JTWC) xếp loại đó là siêu bão.

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Tại sao đặt tên bão hữu ích?

Tên gọi ngắn, dễ phân biệt giúp công tác cảnh báo nhanh và chính xác hơn, đồng thời giảm nhầm lẫn khi truyền đạt bằng lời nói hoặc văn bản so với phương pháp dùng tọa độ. Việc này đặc biệt quan trọng trong trao đổi thông tin giữa các trạm khí tượng, cơ sở ven biển và hoạt động hàng hải.

Nhiều chuyên gia và cơ quan khí tượng cho rằng tên gọi góp phần giúp truyền thông dễ đưa tin, từ đó nâng cao nhận thức và chuẩn bị của cộng đồng khi bão đến.

Bão Hayan quan sát từ Trạm Vũ trụ Quốc tế. (Video: YouTube).

Trường hợp bản địa và ví dụ cụ thể: Sonca, Nesat và Yagi

Bão Sonca là ví dụ về việc tên trong cơ sở dữ liệu quốc tế được sử dụng để gọi một cơn bão có sức gió tối đa 75 km/h khi đổ bộ vào vùng giáp ranh giữa hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị. Theo quy tắc luân phiên, sau tên Sonca, cơn bão kế tiếp ở khu vực Thái Bình Dương và Biển Đông sẽ mang tên Nesat.

Một trường hợp khác được ghi nhận là cơn bão mang tên Yagi: hệ thống bão này hình thành từ một vùng áp thấp vào ngày 30/8 cách Cộng hòa Palau khoảng 540 km về phía tây bắc và được JMA phân loại là bão nhiệt đới vào ngày 1/9, đặt tên Yagi. Yagi được mô tả là cơn bão nhiệt đới thứ 9 được đặt tên trong năm đó ở khu vực tây bắc Thái Bình Dương và được ghi nhận có nhiều kỷ lục liên quan đến cường độ và diễn biến trên khu vực trong năm 2024, gồm mức sức gió mạnh nhất tính đến thời điểm đó và một số kỷ lục liên quan đến gia tăng cấp độ và thời gian hoành hành tại Việt Nam.

Quy trình họp và cập nhật danh sách

Mỗi năm ủy ban chuyên trách về bão họp để thảo luận các đề xuất tên mới hoặc đề nghị loại bỏ tên cũ. Các nước thành viên có thể kiến nghị thay đổi nếu thấy cần thiết. Quy trình này đảm bảo danh sách tên vừa phản ánh đóng góp khu vực, vừa linh hoạt trước các tình huống lịch sử hoặc nhạy cảm.

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Ai là người cuối cùng quyết định tên bão?
Ở cấp quốc gia, NMHSs đề xuất tên; ở cấp khu vực, việc phê duyệt diễn ra trong các cuộc họp chuyên môn của các cơ quan khí tượng và tổ chức khu vực liên quan.

2. Tên bão có bị tái sử dụng không?
Có. Thông thường danh sách tên được tái sử dụng theo chu kỳ nhiều năm (ví dụ 6 năm ở một số khu vực), trừ khi tên đó bị loại do liên quan tới thiệt hại lớn.

3. Khi nào một tên bị loại khỏi danh sách?
Nếu một cơn bão gây thương vong nghiêm trọng hoặc thiệt hại lớn, các quốc gia thành viên có thể đề nghị loại tên và bỏ phiếu để quyết định việc loại bỏ.

Kết luận

Hệ thống đặt tên cho bão là kết quả của nhiều thập niên chuẩn hóa, nhằm mục đích bảo đảm thông tin cảnh báo dễ hiểu và kịp thời. Mặc dù các quy tắc có khác biệt theo vùng, điểm chung là tên giúp tăng tính hiệu quả trong truyền thông và hỗ trợ công tác phòng chống thiên tai. Việc quản lý danh sách tên không phải chỉ là kỹ thuật đặt tên mà còn liên quan đến lịch sử, văn hóa và trách nhiệm chung của các quốc gia tham gia.

Để mở rộng hiểu biết về chủ đề liên quan và khám phá thêm góc nhìn khoa học, bạn có thể đọc tiếp các bài viết dưới đây.

Để tìm hiểu vì sao một vài họ trở nên phổ biến tập trung ở quy mô lớn và những yếu tố ngôn ngữ – lịch sử đứng sau hiện tượng này, tham khảo bài viết Giải mã nguyên nhân số họ phổ biến ở Trung Quốc và hệ quả của tính tập trung để có góc nhìn phân tích sâu và dữ liệu minh họa.

Nếu bạn quan tâm đến đặc tính của kim loại quý, sự khác biệt với các hợp kim và cách bảo quản trang sức để giữ giá trị, bài viết Tìm hiểu bạch kim: đặc tính, ứng dụng và mẹo giữ giá trị trang sức sẽ cung cấp thông tin chuyên sâu và hướng dẫn thực tế.

Với những ai muốn nắm rõ hơn về một chất dược vừa có công dụng y tế vừa có nguy cơ lạm dụng, phần phân tích về ketamin tại Ketamin: công dụng y tế, nguy cơ lạm dụng và khung quản lý ở Việt Nam đem lại cái nhìn cân bằng giữa lợi ích điều trị và rủi ro.