Al Jassasiya: Giải mã hàng vết lõm song song và hình thuyền khắc trên đá ở Qatar

Ẩn trong vùng đụn cát ven biển phía đông bắc Qatar, Al Jassasiya là một tập hợp chạm khắc đá khiến các nhà nghiên cứu phải dừng lại: một kho tư liệu bằng đá ghi dấu nhiều hoạt động đời sống và tư duy biểu tượng của người xưa, nhưng đồng thời vẫn còn đầy bí ẩn.

Những tấm thềm đá vôi ở đây không chỉ mang các hình tượng dễ nhận diện mà còn lưu giữ các vết đục lõm được bố trí theo nhiều mẫu khác nhau — từ mũi tên, hoa văn cho tới những hình dạng phức tạp mà chuyên gia vẫn chưa thống nhất ý nghĩa.

Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Quy mô và thời điểm phát hiện

Các cuộc khảo sát cho thấy có khoảng 900 tác phẩm khắc trên đá tại Al Jassasiya, khiến nơi này trở thành khu di tích nghệ thuật đá nổi bật ở Qatar. Di chỉ này được phát hiện lần đầu vào năm 1957; khoảng 15 năm sau, một nhóm nhà khảo cổ đến từ Đan Mạch tiến hành nghiên cứu và phân loại các hình khắc một cách hệ thống.

Một lượng đáng kể trong tập hợp là các vết đục lõm (cup marks) có kích thước và hình dáng khác nhau. Những vết lõm này thường được sắp xếp thành các mô-típ có thể nhận diện được — trong đó nổi bật là hai hàng song song, mỗi hàng có bảy vết lõm, đang gây ra nhiều giả thuyết về chức năng ban đầu của chúng.

Giả thuyết về chức năng của các vết lõm

Một trong những cách giải thích phổ biến cho các hàng vết lõm song song là dạng của một tấm bàn chơi tương tự trò ô ăn quan hoặc trò mancala. Tuy nhiên, quan sát thực địa đặt ra nhiều nghi ngờ: một số vết lõm quá nhỏ để đặt viên đá làm quân, vài tổ hợp lại nằm trên sườn dốc — vị trí không thuận lợi cho việc chơi một trò bàn.

Do đó, các chuyên gia đã đề xuất nhiều khả năng khác nhau: nơi bói toán, hệ thống phân loại hoặc lưu trữ sản phẩm (ví dụ trước đây có đề xuất liên quan đến nghề mò ngọc trai), hoặc thậm chí là công cụ ghi chép liên quan đến chu kỳ thủy triều và thời gian. Tóm lại, không có đồng thuận rõ ràng về một giải thích duy nhất.

Ferhan Sakal — người đứng đầu bộ phận khai quật khảo cổ và quản lý di tích tại Bảo tàng Quốc gia Qatar — nhận xét rằng các tác phẩm ở đây mang tính độc đáo và phản ánh kỹ năng quan sát cùng chiều sâu tư duy trừu tượng của người tạo ra chúng. Ông cũng lưu ý rằng không có bằng chứng trực tiếp để khẳng định chức năng cụ thể của những mẫu hình này và cho rằng chúng có thể mang yếu tố nghi lễ.

Về niên đại, vấn đề cũng chưa được làm rõ. Có thể tồn tại nhiều giai đoạn tạo tác: những giả thuyết niên đại từng trải dài từ thời Đồ Đá Mới tới các thế kỷ thuộc thời Hồi giáo. Một nghiên cứu từng xem xét 9 tấm tranh cho kết luận rằng một số chỉ có vài trăm tuổi, nhưng các nhà khoa học cũng nhấn mạnh cần thêm phương pháp và mẫu để đi tới kết luận chắc chắn hơn.

Hình thuyền: manh mối về đời sống biển

Trong số các hình khắc đáng chú ý nhất tại Al Jassasiya là những hình thể được hiểu là thuyền. Tỷ lệ xuất hiện hình thuyền ở đây cao hơn hẳn so với nhiều di chỉ ven biển khác trong nước, làm dấy lên giả thiết về vai trò then chốt của hoạt động biển trong đời sống địa phương—đặc biệt là nghề đánh cá và khai thác ngọc trai.

Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).

Khi quan sát từ trên cao, nhiều hình thuyền có đường nét giống con cá: thân thuôn, đuôi nhọn; hàng mái chèo được khắc thành ô; và một số chi tiết nhỏ khác như vị trí đặt cột buồm hay băng ghế cho người chèo. Một vài tấm còn cho thấy mỏ neo.

Về mỏ neo, các nhà nghiên cứu phân biệt hai loại xuất hiện trong các khắc: kiểu truyền thống của người Arab — mỏ neo bằng đá, hình tam giác, có hai lỗ — và kiểu mỏ neo bằng kim loại theo phong cách châu Âu, xuất hiện ở khu vực này vào khoảng vài trăm năm trở lại đây. Sự hiện diện của cả hai dạng có thể phản ánh quá trình tương tác công nghệ và thương mại xuyên biển qua thời gian.

Theo các tác giả Frances Gillespie và Faisal Abdulla Al-Naimi trong cuốn sách của họ về quá khứ Qatar, hình thuyền trong nghệ thuật đá không chỉ mô tả hoạt động kinh tế mà còn liên hệ tới niềm tin dân gian: thuyền được xem là biểu tượng đi lại giữa các thế giới trong nhiều nền văn hóa cổ. Những biểu tượng như vậy có thể phản ánh ký ức tập thể hoặc truyền thuyết liên quan tới hành trình sau cái chết trong quan niệm dân gian.

Điểm nhìn khảo cổ học và những bước tiếp theo cần làm

Al Jassasiya là một ví dụ rõ ràng về cách di tích địa phương kết nối đời sống vật chất (thuyền, neo, nghề biển) với hệ biểu tượng (hình trừu tượng, vết lõm) mà người xưa để lại. Tuy vậy, để hiểu đầy đủ vai trò và thứ tự thời gian của các nền hoạt động ở đây, cần kết hợp thêm các phương pháp định tuổi chính xác, khảo sát mục tiêu theo lớp trầm tích, và so sánh với các di tích ven biển lân cận.

Những nghiên cứu địa chất, phân tích bề mặt đá và khảo sát vi hạt có thể giúp xác định chuỗi sự kiện tạo tác. Đồng thời, so sánh biểu mẫu nghệ thuật với các truyền thống khắc đá khác trong vùng có thể hỗ trợ phân loại chức năng — chẳng hạn phân biệt tác phẩm nghi lễ, biểu tượng cộng đồng hay ghi chép hoạt động thương mại.

Cần ghi nhớ gì về Al Jassasiya

• Al Jassasiya tập trung nhiều khắc đá, khoảng 900 tác phẩm.
• Di chỉ được phát hiện năm 1957 và được khảo sát hệ thống bởi nhà khảo cổ Đan Mạch nhiều năm sau đó.
• Nhiều khắc là các vết đục lõm được sắp xếp theo các mẫu; hai hàng bảy vết lõm song song là một trong những hình nổi bật.
• Giả thuyết về chức năng gồm trò chơi bàn, bói toán, phân loại ngọc trai, hoặc ghi chép chu kỳ thủy triều; hiện chưa có đồng thuận.
• Hình thuyền chiếm tỷ lệ lớn và cung cấp manh mối về loại tàu, neo và hoạt động khai thác ngọc trai, đánh cá của người xưa.

Câu hỏi thường gặp

Al Jassasiya nằm ở đâu và có thể ghé thăm không?

Al Jassasiya tọa lạc ở khu vực ven biển phía đông bắc Qatar, nằm trong vùng đụn cát hẻo lánh. Tình trạng truy cập và quy định bảo tồn phụ thuộc vào chính sách của cơ quan quản lý di tích tại Qatar; du khách nên kiểm tra trước khi tới.

Những vết lõm trên đá có phải là trò chơi cổ không?

Một số người đề xuất chúng là dạng bàn chơi tương tự ô ăn quan, nhưng có nhiều yếu tố khiến giả thuyết này không thuyết phục hoàn toàn — ví dụ kích thước và vị trí một số vết không phù hợp để chơi. Vì vậy, ý nghĩa thực sự vẫn chưa rõ.

Hình thuyền trên đá cung cấp thông tin gì về quá khứ?

Hình thuyền cho thấy các chi tiết về kiểu dáng tàu, mái chèo, vị trí cột buồm và mỏ neo, từ đó giúp hiểu hơn về nghề đánh bắt, nghề mò ngọc trai và mối liên hệ biển-đời sống của cư dân ven bờ.

Kết luận

Al Jassasiya vừa là kho tư liệu về hoạt động hàng hải và kỹ năng quan sát của người cổ, vừa là một tập hợp ký hiệu khó giải mã. Những hàng vết lõm song song và các bức khắc thuyền cung cấp nhiều đầu mối, nhưng để nối các manh mối thành một bức tranh rõ ràng về thời gian, chức năng và ý nghĩa biểu tượng cần thêm các nghiên cứu liên ngành. Đây là một cửa sổ mở — vừa cho phép nhìn thấy quá khứ vừa nhắc rằng nhiều câu hỏi vẫn đang chờ lời giải.